Integrale toegankelijkheid en Universal Design

"Goede ontwerpen creëren mogelijkheden en steunen gebruikers, slechte ontwerpen belemmeren en                   sluiten mensen uit." (European Institute for Design and Disability, Verklaring van Stockholm, 2004)

Integrale toegankelijkheid betekent dat gebouwen, omgeving en dienstverlening bereikbaar, betreedbaar en bruikbaar zijn voor iedereen. Integrale toegankelijkheid omvat, naast de fysieke toegankelijkheid van gebouwen en de omgeving, ook aspecten zoals goede communicatie, duidelijke informatieverstrekking, klantvriendelijkheid en logische signalisatie.

De integrale toegankelijkheid van onze omgeving voor de grootst mogelijke groep aan gebruikers vormt de sleutel tot een volwaardige participatie van iedereen. Dit is uiteraard van essentieel belang voor publieke gebouwen, waaronder onze schoolgebouwen.

Universal Design, of Ontwerpen voor Iedereen, is een ontwerpbenadering om deze integrale toegankelijkheid te verwezenlijken. De hamvraag hierbij is: Hoe kan een product, een grafische boodschap, een gebouw of een publieke ruimte zowel esthetisch als functioneel zijn voor een zo groot mogelijke groep gebruikers? (Hubert Froyen, Provinciale Hogeschool Limburg)

Voor het ontwerpen van gebouwen is het van belang om in een zo vroeg mogelijk stadium rekening te houden met toegankelijkheid in de breedste zin. Aanpassingen in een ver uitgewerkt ontwerp, of na de bouw, zijn meestal moeilijk te realiseren en kostelijk. Men besteed ook best voldoende aandacht aan de uitvoering, want integrale toegankelijkheid zit in de details van plaatsing, afmetingen en afwerking.

Wettelijk kader

In Vlaanderen is sinds 1 maart 2010 de ‘Gewestelijke stedenbouwkundige verordening toegankelijkheid’ van toepassing. Deze vervangt eerdere wetgeving rond de toegang van gehandicapten tot gebouwen toegankelijk voor het publiek, namelijk de wet van 17 juli 1975 en het uitvoeringsbesluit van 9 mei 1977. Bestaande provinciale en/of gemeentelijke stedenbouwkundige verordeningen met betrekking tot de geregelde aangelegenheid zijn niet meer van toepassing.

De ‘Gewestelijke stedenbouwkundige verordening’ is van toepassing op alle vergunning- en meldingsplichtige werken aan gebouwen die publiek toegankelijk zijn, of publieke delen van die gebouwen. Schoolgebouwen vallen hieronder. De verordening definieert het toepassingsgebied, de normbepalingen en de wijzigings-, overgangs- en slotbepalingen.

De toegankelijkheidsnormen zijn vervat in de voorwaarden voor de toekenning van een stedenbouwkundige vergunning. Alleen werken waar een bouwvergunning of melding voor nodig is worden op de toepassing ervan gecontroleerd, uiteraard enkel voor werken waar normbepalingen voor bestaan.

In Brussel geldt de Gewestelijke stedenbouwkundige verordening van het Brussels Hoofdstedelijke Gewest (2006). Met betrekking tot toegankelijkheid zijn de volgende hoofdstukken van belang: Titel IV : Toegankelijkheid van gebouwen voor personen met beperkte mobiliteit en Titel VII: De wegen, de toegangen ertoe en de naaste omgeving ervan.

Handboek Toegankelijk Gebouw

Gelijke Kansen Vlaanderen en Enter vzw hebben de website ‘Toegankelijk Gebouw’ gerealiseerd. Deze website omvat de basisvisie, een beschrijving van integrale toegankelijkheid en de ontwerpmethodiek ‘Universal Design’. Daarnaast is er een Handboek Toegankelijk Gebouw opgenomen dat de ontwerper en bouwheer wil inspireren en ondersteunen. Hierin vindt u aanbevelingen uitgaande van afmetingen na afwerking; randcriteria voor ergonomisch en comfortabel gebruik; een toelichting over het hoe, wat en waarom; en praktijkvoorbeelden. Via de nieuwsbrief kan u op de hoogte blijven van alles i.v.m. het thema en de wetgeving.

Advies en ondersteuning

Enter vzw is het Vlaams Expertisecentrum Toegankelijkheid. Deze vzw speelt een rol in de totstandkoming van de samenwerking tussen de verschillende belanghebbenden bij het thema toegankelijkheid. Enter heeft 3 grote opdrachten: het technisch en inhoudelijk bijstaan van de cel Gelijke Kansen in Vlaanderen; het coördineren en ondersteunen van de adviesbureaus toegankelijkheid; het informeren en sensibiliseren rond integrale toegankelijkheid en Universal Design.

In Vlaanderen zijn daarnaast 4 provinciale adviesbureau toegankelijkheid actief. Zij nemen een sleutelpositie in bij de praktische toepassing van het toegankelijkheidsbeleid. Iedere bouwheer (overheid en privé) kan bij hen terecht voor informatie en advies m.b.t. concrete vragen in ontwerp- en bouwdossiers. Je kan hier ook terecht voor een screening van de toegankelijkheid van bestaande gebouwen. Andere activiteiten zijn onder andere het geven van vorming, uitvoeren van onderzoek, het ontwikkelen van didactisch materiaal, enzovoort.

Oost-Vlaanderen: Adviesbureau Toegankelijke Omgeving (ATO)
Antwerpen: Centrum Toegankelijkheid van de Provincie Antwerpen (CTPA)
Vlaams-Brabant: Toegankelijkheidsbureau vzw
Limburg: Toegankelijkheidsbureau vzw
West-Vlaanderen: West-Vlaams Bureau voor Gelijke Kansen en Toegankelijkheid vzw (Westkans)  

Wenkenbladen ‘Toegankelijkheid van…’

Enter vzw herwerkte in opdracht van Gelijke Kansen Vlaanderen een reeks van 20-talwenkenbladen. Deze wenkenbladen geven concrete tips om de toegankelijkheid van gebouwen en voorzieningen te verbeteren. Elke blad geeft telkens voor een specifiek gebouw of een specifieke voorziening een overzicht van de voornaamste aandachtspunten om de fysieke toegankelijkheid, de toegankelijkheid van informatie en communicatie en de dienstverlening te verbeteren.

Enkele kunnen van toepassing zijn voor scholen: 

- Toegankelijkheid van Scholen
- Toegankelijkheid van Hogescholen
- Toegankelijkheid van Signalisatie
- Toegankelijkheid van Sporthallen en Zwembaden

Het volledige overzicht van de gepubliceerde wenkenbladen vindt u hier. U kan deze wenkenbladen ook gratis bestellen bij gelijkekansen@vlaanderen.be.

Nuttige links

Gelijke Kansen Vlaanderen

Enter vzw

Website Toegankelijk Gebouw

Belgian Design for All Network

Wat is Universal Design?
o http://www.entervzw.be/index.php?id=51 
o http://www.ianua.be/bdfan/nl/dfa.html 
o Universal Design Toolkit. http://architectuur.phlimburg.be/ud/index.htm